Dünya Kaç Yaşında? 4,54 Milyar Yıl Nasıl Hesaplandı?

Güncellendi: . Yazı baştan yazıldı; bilgiler ve kaynaklar yeniden doğrulandı.

Kısaca: Dünya yaklaşık 4,54 milyar yaşındadır ve bu değerin hata payı yüzde 1’den küçüktür. Sayı, göktaşlarındaki ve Dünya’daki kurşun izotoplarının oranından, yani uranyumun kurşuna dönüşme hızına dayanan radyometrik tarihlemeyle hesaplandı. Dünya’nın ilk kayaçları bugüne kalmadığı için hesap Güneş Sistemi’yle aynı anda oluşmuş göktaşlarına dayanır; Dünya’da bulunan en eski parça ise 4,4 milyar yıllık bir zirkon kristalidir.

4,54 milyar yıl
Dünya’nın yaşı; hata payı yüzde 1’den az
4,567 milyar yıl
Güneş Sistemi’nde oluşan ilk katı taneciklerin yaşı
4,4 milyar yıl
Dünya’da bulunan en eski parça: Avustralya’dan bir zirkon kristali
≈ 3 kat
Evren (13,8 milyar yıl), Dünya’dan yaklaşık bu kadar yaşlı
Dünya'nın yaşını gösteren şema: 4,6 milyar yıl önceden bugüne zaman çizelgesi, ilk 220 milyon yılın yakın görünümü ve uranyum-238'in yarısının kurşuna dönüştüğünü gösteren atom kutuları
Dünya’nın 4,54 milyar yıllık tarihi ve yaşını ölçmeye yarayan uranyum-kurşun saati. Özgün şema: Astrafizik.

Dünya’nın yaşı kaç? Kısa cevap

Bugün kabul edilen değer 4,54 milyar yıl. Bu sayı 1980’de dört çok eski kurşun yatağının izotop bileşimi incelenerek bulundu. Ondan 27 yıl önce Amerikalı jeokimyacı Clair Patterson aynı soruya göktaşlarıyla 4,55 milyar yıl cevabını vermişti. İki sonuç neredeyse aynı ve o günden bu yana yapılan bütün ölçümler bu aralıkta kaldı.

Hata payı yaklaşık 50 milyon yıldır. Kulağa çok gelse de 4,54 milyar yıl yanında yüzde 1’den azdır. 40 yaşındaki birinin yaşını beş aylık bir hata payıyla bilmeye benzer.

Bu sayının neyi ölçtüğü de önemli. Dünya bir günde ortaya çıkmadı. Genç Güneş’in çevresinde dönen toz ve kayalar on milyonlarca yıl boyunca birbirine yapışarak büyüdü; bu sırada ağır demir merkeze çöküp çekirdeği oluşturdu. 4,54 milyar yılın bu sürecin tam hangi anına karşılık geldiği henüz bilinmiyor. Jeolog Brent Dalrymple’ın değerlendirmesine göre son kanıtlar, bu sayının Dünya’yı oluşturan malzemenin yaşına yakın olabileceğini düşündürüyor.

Radyometrik tarihleme: Taşların içindeki saat

Bazı atomların çekirdekleri kararsızdır ve zamanla kendiliğinden başka bir elemente dönüşür. Buna radyoaktif bozunma denir. Tek bir atomun ne zaman bozunacağı önceden bilinemez, ama çok sayıda atomun yarısının bozunması için geçen süre her zaman aynıdır. Bu süreye yarılanma ömrü denir.

Uranyum-238’in yarılanma ömrü 4,47 milyar yıldır ve bir dizi bozunmanın sonunda kurşun-206’ya dönüşür. Uranyum-235 ise 704 milyon yılda yarılanır ve kurşun-207 olur. Bir taşta ne kadar uranyum kaldığı ve ondan ne kadar kurşun oluştuğu ölçülürse, saatin ne zamandan beri işlediği hesaplanabilir. İki farklı uranyum saatinin aynı taşta aynı yaşı vermesi, sonucun doğru olduğunun da kontrolüdür.

Benzetme: Kumu hiç bitmeyen bir kum saati

Kum saatinde üst haznedeki kum, alt hazneye sabit bir hızla akar. Saatin ne zaman çevrildiğini bilmiyorsanız bile iki haznedeki kumu tartarak ne kadar zaman geçtiğini hesaplayabilirsiniz.

Radyometrik tarihlemede üst haznedeki kum uranyum, alt haznedeki kum kurşundur. Tek fark, akışın sabit hızla değil sabit oranla olmasıdır: Her 4,47 milyar yılda kalan uranyum-238’in yarısı kurşuna dönüşür. Isı, basınç ya da kimyasal tepkimeler bu hızı değiştirmez; atom çekirdeğinin içindeki bir olaydır.

Bu saat için en iyi malzeme zirkon adlı mineraldir. Zirkon kristalleri katılaşırken yapılarına uranyumu kolayca alır ama kurşunu neredeyse hiç almaz. Yani kristalde bugün bulunan kurşunun hemen hepsi, kristal oluştuktan sonra uranyumun bozunmasıyla ortaya çıkmıştır. Zirkon ayrıca çok dayanıklıdır: Kayaç aşınıp kuma dönüşse bile zirkon taneleri sağlam kalır.

Uranyum-238’in yarılanma ömrü Dünya’nın yaşına çok yakın olduğu için ilginç bir sonuç çıkar: Dünya oluştuğunda var olan uranyum-238’in kabaca yarısı bugün hâlâ duruyor. Uranyum-235’in ise yaklaşık yüzde 99’u çoktan bozunmuş durumda.

Hangi saat hangi işe yarar?

Radyoaktif element → oluşan elementYarılanma ömrüNe için kullanılır?
Uranyum-238 → kurşun-2064,47 milyar yılEn eski kayaçlar, zirkonlar, göktaşları
Uranyum-235 → kurşun-207704 milyon yılAynı örneklerde ikinci, bağımsız saat
Potasyum-40 → argon-401,25 milyar yılVolkanik kayaçlar, Ay taşları
Rubidyum-87 → stronsiyum-87yaklaşık 49 milyar yılÇok eski kayaçlar ve göktaşları
Karbon-14 → azot-145.730 yılYalnız son ~50 bin yıl: kemik, odun, kumaş

Neden Dünya’daki en eski taşa bakmıyoruz?

Çünkü Dünya’nın ilk kayaçları yok. Gezegenimiz sürekli kendini yeniliyor: Levhalar birbirinin altına dalıp mantoda eriyor, dağlar aşınıp denize taşınıyor, volkanlar yeni kayaç üretiyor. Dünya’nın ilk birkaç yüz milyon yılında yüzey bir magma okyanusuyla kaplıydı ve ardından yoğun bir göktaşı bombardımanı yaşandı. O dönemden bütün hâlinde bir kayaç kalmadı.

Dünya’nın kabuğu ve iç yapısı hakkında daha fazlası için süperkıta Pangea Ultima ve Dünya’nın çekirdeği yazılarımıza bakabilirsiniz.

Elimizdeki en eski kanıtlar şunlar:

  • Jack Hills zirkonları (Batı Avustralya): Daha genç bir kumtaşının içine gömülmüş, kum tanesi kadar küçük kristaller. 2001’de yayımlanan ölçümde bunlardan birinin yaşı 4,404 milyar yıl çıktı. 2014’te atom düzeyinde yapılan bir inceleme, bu yaşın sonradan bozulmuş bir ölçüm olmadığını doğruladı.
  • Acasta gnaysı (Kanada): Bütün hâlinde korunmuş bilinen en eski kayaç. Yaşı 4,00 ile 4,03 milyar yıl arasında.
  • Daha eski olduğu ileri sürülen kayaçlar: Kanada’nın Quebec bölgesindeki Nuvvuagittuq kayaçları için 4,3 milyar yıla yakın yaşlar önerildi, ama bu ölçümler bilim insanları arasında tartışmalı.

Zirkonlar önemli bir şey daha söylüyor: Bazı Jack Hills kristallerinin oksijen izotopları, oluştukları malzemenin sıvı suyla temas ettiğini gösteriyor. Yani Dünya, 4,4 milyar yıl önce bile soğumuş, üzerinde okyanus barındırabilecek bir gezegendi.

Clair Patterson ve göktaşlarındaki kurşun

Dünya’da ilk kayaçlar kalmadıysa yaş nasıl bulundu? Cevap uzaydan geldi. Göktaşları, gezegenleri oluşturan malzemenin artıklarıdır ve Güneş Sistemi’yle aynı zamanda oluşmuşlardır. Üstelik çoğu, Dünya gibi milyarlarca yıl boyunca erimeyip yeniden karışmamıştır.

Clair Patterson 1953’te Arizona’daki Meteor Krateri’ni oluşturan Canyon Diablo demir göktaşından alınan bir örneği inceledi. Bu örnek neredeyse hiç uranyum içermediği için içindeki kurşun, Güneş Sistemi’nin başlangıçtaki “ilkel” kurşunuydu. Patterson bunu taş göktaşlarındaki ve okyanus tabanı tortularındaki kurşunla karşılaştırdı. Hepsi aynı doğrunun üzerine düşüyordu: Göktaşları ve Dünya aynı anda oluşmuştu. 1956’da yayımlanan sonuç 4,55 ± 0,07 milyar yıl idi.

Bu ölçümün bir yan hikâyesi de var. Patterson, laboratuvarındaki her yüzeyin havadaki kurşunla kirlendiğini fark etti ve bu yüzden ultra temiz laboratuvar yöntemleri geliştirdi. Kirliliğin kaynağını araştırınca kurşunlu benzine ulaştı ve hayatının geri kalanını onun yasaklanması için mücadeleye adadı. Kurşunlu benzin ABD’de 1996’da karayolu araçları için yasaklandı; dünyada satışı ise 2021’de tamamen sona erdi.

Güneş Sistemi’nin en eski taşları ve Ay

Bugün Güneş Sistemi’nin “sıfır anı” olarak, bazı göktaşlarının içinde bulunan kalsiyum ve alüminyumca zengin küçük taneciklerin yaşı kullanılır. Bunlar, genç Güneş’in çevresindeki sıcak gaz diskinde yoğunlaşan ilk katılardır ve uranyum-kurşun ölçümleri onların 4,567 milyar yıl önce oluştuğunu gösteriyor. Güneş gibi yıldızların gaz ve toz bulutlarından nasıl doğduğunu Bir Yıldız Nasıl Oluşur? yazımızda anlattık.

Cezayir’de bulunan Erg Chech 002 adlı göktaşı ise yaklaşık 4,565 milyar yıl önce katılaşmış bir lav parçasıdır. Bugün artık var olmayan küçük bir ön gezegenin kabuğundan kopmuştur. Bu tür ön gezegenler birbirine çarpıp birleşerek Dünya gibi büyük kayalık gezegenleri oluşturdu.

Dünya’nın büyümesinin son büyük olayı, Mars büyüklüğünde bir cismin genç Dünya’ya çarpmasıydı. Bu çarpışmada uzaya saçılan malzeme bir araya gelerek Ay’ı oluşturdu. Apollo 14 astronotlarının getirdiği Ay örneklerindeki zirkonlar, Ay’ın en geç 4,51 milyar yıl önce oluştuğunu gösteriyor. Bazı bilim insanları “bugünkü Dünya”nın doğumunu bu çarpışmayla başlatır, çünkü çarpışma gezegenin büyük bölümünü yeniden eritti.

Dünya’nın ilk 300 milyon yılı

Milyar yıl önceOlayKanıt
4,567Güneş Sistemi’nin ilk katı tanecikleri oluşurGöktaşlarındaki tanecikler (uranyum-kurşun)
4,565İlk ön gezegenlerin kabukları katılaşırErg Chech 002 göktaşı
~4,55–4,54Dünya büyür, demir çekirdek ayrışırGöktaşı ve Dünya kurşunu
en geç 4,51Dev çarpışma, Ay oluşurApollo 14 Ay zirkonları
4,40Bilinen en eski kristal; yüzeyde sıvı su olabilirJack Hills zirkonları
4,03Bilinen en eski bütün kayaçAcasta gnaysı, Kanada

Dünya’nın yaşı tarih boyunca nasıl tahmin edildi?

Radyoaktivite keşfedilmeden önce bilim insanları Dünya’nın yaşını tahmin etmek için akla yatkın ama yanlış varsayımlara dayanan yöntemler kullandı. Sonuçlar birkaç on bin yıldan birkaç milyar yıla kadar uzanıyordu.

YılKim?YöntemSonuç
1778BuffonAkkor demir küreler ne kadar sürede soğur?yaklaşık 75 bin yıl
1862Lord KelvinErimiş Dünya’nın bugünkü sıcaklığa soğuma süresi20–400 milyon yıl
1899John JolyDenizlerdeki tuzun birikme süresi80–90 milyon yıl
1907Bertram BoltwoodMinerallerdeki uranyum ve kurşunKayaçlar için 0,4–2,2 milyar yıl
1913Arthur HolmesUranyum-kurşun, en eski kayaçlaren az 1,6 milyar yıl
1953–1956Clair PattersonGöktaşı ve Dünya kurşunu4,55 milyar yıl
1980Fumihiko TeraEski kurşun yatakları4,54 milyar yıl

Kelvin’in hesabı mantıklıydı ama bilmediği iki şey vardı: Dünya’nın içindeki radyoaktif elementler sürekli ısı üretiyor ve manto akarak ısıyı yüzeye taşıyor. 1904’te Ernest Rutherford radyoaktivitenin bir “jeolojik saat” olarak kullanılabileceğini önerdi. Birkaç yıl içinde ilk uranyum-kurşun yaşları ölçüldü ve Dünya’nın milyarlarca yıl yaşında olduğu anlaşıldı.

Dünya’nın tarihi tek bir yıla sığsaydı

4,54 milyar yılı 1 Ocak gece yarısından 31 Aralık gece yarısına kadar süren bir yıla sıkıştıralım. Bu takvimde bir gün 12,4 milyon yıla, bir saniye ise yaklaşık 144 yıla denk gelir.

  • 1 Ocak: Dünya oluşur.
  • 3 Ocak: Dev bir çarpışmanın ardından Ay oluşmuştur.
  • 11 Ocak: Bugün elimizdeki en eski zirkon kristali katılaşır.
  • 25 Mart: Yaşamın bilinen en eski izleri görülür.
  • 22 Haziran: Atmosferde serbest oksijen birikmeye başlar.
  • 18 Kasım: Kambriyen döneminde hayvanlar hızla çeşitlenir.
  • 26 Aralık: Dinozorlar bir göktaşı çarpmasıyla yok olur.
  • 31 Aralık, 23.25: İlk modern insanlar (Homo sapiens) ortaya çıkar.
  • 31 Aralık, 23.59.23: Yazı icat edilir. Bütün yazılı tarih yılın son 37 saniyesine sığar.

Dünya, Güneş ve evren: Hangisi kaç yaşında?

  • Güneş: Yaklaşık 4,6 milyar yaşında. Güneş Sistemi’nin ilk katıları 4,567 milyar yıl önce oluştu; Güneş de bu sıralarda parlamaya başladı.
  • Dünya: 4,54 milyar yaşında.
  • Ay: En az 4,51 milyar yaşında; Dünya’dan birkaç on milyon yıl genç.
  • Evren: Planck uydusunun ölçümlerine göre 13,8 milyar yaşında, yani Dünya’dan yaklaşık üç kat yaşlı. Dünya oluştuğunda evren zaten 9 milyar yaşını geçmişti. Evrenin büyüklüğü için Evrende Kaç Galaksi Var? yazımıza bakabilirsiniz.

Dünya kaç yıl daha yaşayacak?

Dünya’nın geleceğini Güneş belirleyecek. Güneş yaşlandıkça yavaş yavaş parlaklaşıyor. Hesaplara göre yaklaşık bir milyar yıl içinde Dünya, okyanuslarını sıvı tutamayacak kadar ısınacak. Yaklaşık 5 milyar yıl sonra yakıtı tükenen Güneş bir kırmızı deve dönüşecek. Schröder ve Smith’in 2008’deki hesabına göre Dünya, bundan yaklaşık 7,6 milyar yıl sonra şişen Güneş’in dış katmanlarına yakalanıp yutulacak.

Bu sürecin ayrıntılarını Güneş Ne Zaman ve Nasıl Ölecek? yazımızda anlattık.

Sık sorulan sorular

Dünya kaç yaşında?

Dünya yaklaşık 4,54 milyar yaşındadır. Hata payı yüzde 1’den küçüktür, yani gerçek değer 4,49 ile 4,59 milyar yıl arasındadır. Bu sayı, göktaşlarındaki ve Dünya’daki kurşun izotoplarının oranından hesaplanmıştır.

Dünya’nın yaşı nasıl hesaplanır?

Radyometrik tarihlemeyle. Uranyum gibi radyoaktif elementler, yarılanma ömrü denen sabit bir sürede yarı yarıya kurşuna dönüşür. Bir kayaç ya da göktaşındaki uranyum ve kurşun miktarları ölçülerek bu dönüşümün ne kadar süredir devam ettiği bulunur. Dünya’nın yaşı ilk kez 1953’te Clair Patterson tarafından bir demir göktaşındaki kurşundan bu yöntemle hesaplandı.

Dünya’daki en eski taş kaç yaşında?

Bilinen en eski Dünya parçası, Batı Avustralya’nın Jack Hills bölgesinde bulunan ve yaklaşık 4,4 milyar yaşında olan zirkon kristalleridir. Bunlar tek tek kristallerdir; bütün hâlinde korunmuş en eski kayaç ise Kanada’daki yaklaşık 4,03 milyar yıllık Acasta gnaysıdır.

Dünya mı daha yaşlı, Güneş mi?

Güneş biraz daha yaşlıdır ama fark çok küçüktür. Güneş Sistemi’nin ilk katı tanecikleri 4,567 milyar yıl önce, Güneş’in doğduğu gaz ve toz diskinin içinde oluştu. Dünya bu malzemeden on milyonlarca yıl içinde büyüdü. Yani Güneş, Dünya’dan birkaç on milyon yıl önce parlamaya başlamıştı.

Karbon-14 ile Dünya’nın yaşı ölçülebilir mi?

Hayır. Karbon-14’ün yarılanma ömrü yalnızca 5.730 yıldır; yaklaşık 50 bin yıldan sonra ölçülecek kadar karbon-14 kalmaz. Bu yöntem arkeolojide, eski canlı kalıntılarını tarihlemek için kullanılır. Milyarlarca yıllık kayaçlar için yarılanma ömrü milyarlarca yıl olan uranyum, potasyum ya da rubidyum kullanılır.

Dünya’nın yaşı neden kesin bir sayı değil?

İki nedeni var. Birincisi, Dünya bir anda doğmadı; toz ve kayaların birleşmesiyle on milyonlarca yılda büyüdü, bu yüzden “doğum anı” bir tanım meselesidir. İkincisi, Dünya’nın ilk kayaçları levha hareketleri ve aşınmayla yok olduğu için yaş doğrudan değil, göktaşları ve kurşun izotopları üzerinden dolaylı yoldan hesaplanır.

Ay kaç yaşında?

Ay, Dünya’ya Mars büyüklüğünde bir cismin çarpmasıyla saçılan malzemeden oluştu. Apollo 14 astronotlarının getirdiği Ay örneklerindeki zirkonlar, bunun en geç 4,51 milyar yıl önce, yani Güneş Sistemi’nin ilk 60 milyon yılı içinde olduğunu gösteriyor.

Kaynaklar

Bunlar da ilginizi çekebilir


Astrafizik sitesinden daha fazla şey keşfedin

Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.

Bir Cevap Yazın

Popüler

İlgili Yazılar

Güneş Sistemi’nin Gezegenleri: Sıralama, Büyüklük ve Özellikler

Güneş Sistemi'nde sekiz gezegen var. Güneş'e uzaklık ve büyüklük sıralamaları, uydu sayıları, iç ve dış gezegenler, renkleri ve ölçekli maket hesabı tek rehberde.

Güneş’te Devasa Bir Delik Keşfedildi

Güneş'te Devasa Bir Delik KeşfedildiGüneş'te ikinci bir dev 'delik' ortaya çıktı ve Dünya'ya doğru saatte 1,8 milyon mil hızla esen güneş rüzgarları gönderebilir. Güneş...

Dünya’nın Ömrü Hakkında

Dünya Gezegeninin Oluşumu ve GelişimiDünya, Güneş Sistemi'nin iç gezegenleri arasında yer alan ve yaşam barındıran tek gezegendir. Dünya'nın oluşumu, Güneş Sistemi'nin oluşumuna bağlıdır.İlgili rehber:...

Kayıp Gezegen Vulcan Gerçek mi?

Kısaca: Vulcan, 19. yüzyılda Merkür'ün yörüngesindeki açıklanamayan kaymayı açıklamak için Güneş'e Merkür'den daha yakın olduğu öne sürülen varsayımsal bir gezegendir. Fransız gökbilimci Urbain Le...